- Kerem teknik çalışmalara,
- Derya koordinasyona odaklanıyor.
Eğer bu değişiklik kimsenin çalışma koşullarını kötüleştirmeden herkesin performansını artırıyorsa, önceki durumdan daha iyi bir noktaya geçilmiş olur.
Bu örnekte dikkat edilmesi gereken şey “herkese eşit görev” ile “kaynakların etkin kullanılması” arasındaki farktır.
Eşitlik ve etkinlik her zaman aynı yere çıkmaz.
Pareto Sınırı: Ekonominin “Buradan Sonrası Zor” Tabelası
Pareto etkin dağılımları tek bir noktadan ibaret olmak zorunda değildir.
Birden fazla Pareto etkin sonuç bulunabilir.
Örneğin iki kişinin iki farklı ürünü paylaşması durumunda, farklı tercih kombinasyonları farklı etkin sonuçlar ortaya çıkarabilir. Ekonomide bu etkin sonuçların bütünü Pareto kümesi veya bazı bağlamlarda Pareto sınırı olarak ifade edilir.
İki tüketicili ve iki mallı modellerde bunu göstermek için sık kullanılan araçlardan biri Edgeworth kutusudur. Bu grafik, mevcut kaynaklarla mümkün olan farklı dağılımları görselleştirmeye yardımcı olur. İyi tanımlanmış tercihler altında Pareto etkin noktalar, tüketicilerin kayıtsızlık eğrilerinin birbirine teğet olduğu noktalarla ilişkilendirilebilir; bu noktalar “sözleşme eğrisi” üzerinde gösterilir. econgraphs.org+1
Grafiği ilk kez gören birinin “Bu kutunun içinde neden iki kişinin eğrileri birbirine bakıyor?” diye düşünmesi gayet normal.
İktisatçıların cevabı ise kabaca şudur:
“Çünkü daha fazla karşılıklı kazanç sağlayacak takas alanı kalmadığında buradayız.”
Yani grafik aslında çok basit bir hikâyeyi anlatır: İki taraf da birbirini daha fazla iyileştirecek bir değiş tokuş bulamıyor.
Pareto Etkinliği Günlük Hayatta Nerelerde Karşımıza Çıkar?
Aslında tahmin ettiğimizden çok daha fazla yerde.
Bir ev arkadaşlığı düşünelim.
Biri sabah erken kalkıyor, diğeri gece çalışıyor. Salonun kullanım saatleri konusunda anlaşmazlık çıkıyor. Eğer program yeniden düzenlenerek iki tarafın da daha rahat etmesi sağlanabiliyorsa, başlangıçtaki düzen Pareto etkin değildir.
Bir restoranda iki kişinin son tatlıyı paylaşması da benzer bir durum yaratabilir.
Biri çikolatayı çok seviyor ama kahve sevmiyor. Diğeri kahveye bayılıyor ama çikolatadan hoşlanmıyor. Tatlıyı paylaşmak ikisinin de memnuniyetini artırıyorsa, ortada karşılıklı kazanç vardır.
Hatta tatil planı bile bu mantıkla incelenebilir.
Biri müze gezmek, diğeri sahilde oturmak istiyor. Sabah müze, öğleden sonra sahil şeklinde bir program ikisini de önceki seçeneklerinden daha memnun ediyorsa, küçük çaplı bir Pareto iyileştirmesi yapılmıştır.
Ekonomi bazen gerçekten de mutfakta, ofiste ve tatil planında saklanıyor.
Pareto Etkinliği Her Sorunu Çözer mi?
Kesinlikle hayır.
Pareto kriterinin önemli bir sınırı vardır: Dağılımın adil olup olmadığına tek başına cevap vermez.
Bir toplumda herkesin daha iyi duruma getirilebileceği bir değişiklik artık mümkün değilse Pareto etkin bir noktaya ulaşılmış olabilir. Fakat bu noktanın toplumsal açıdan arzu edilir olup olmadığı başka bir sorudur.
Örneğin iki farklı Pareto etkin dağılım düşünelim. Birinde kaynakların büyük bölümü bir kişide, diğerinde ise daha dengeli paylaşılmış olsun. Eğer bir dağılımdan diğerine geçmek mutlaka bir kişinin refahını azaltıyorsa, Pareto kriteri bunlardan hangisinin “daha adil” olduğunu söylemez.
Bu nedenle ekonomi politikalarında etkinlik ve eşitlik birbirinden ayrı değerlendirilir.
Bir karar verici bazen toplam üretimi artırmak isteyebilir. Başka bir durumda gelir dağılımındaki eşitsizliği azaltmak öncelikli olabilir. Bunlar aynı hedef değildir.
Peki Piyasalar Pareto Etkin Sonuca Ulaşır mı?
Ekonominin en ilginç taraflarından biri burada başlıyor.
Refah ekonomisinin temel sonuçlarından biri, belirli varsayımlar altında rekabetçi piyasa dengesinin Pareto etkin olabileceğini söyler. Ancak bunun geçerli olması için rekabet koşulları, dışsallıkların bulunmaması ve bilgi gibi önemli varsayımlar gerekir. Bu varsayımlar bozulduğunda piyasa sonucunun Pareto etkin olması garanti değildir. Econ Academy+1
Örneğin bir fabrikanın üretimi artarken çevreye zarar verdiğini düşünelim. Fabrika sahibi ve tüketiciler kazanç sağlarken üçüncü kişiler hava kirliliğinden etkileniyorsa, piyasa işleminin dışında kalan bu zarar dışsallık problemine işaret eder.
Bu durumda “piyasa kendi kendine halleder” demek fazla kolaycı olabilir.
Çünkü Pareto analizinde önemli soru şudur:
“Gerçekten kimse zarar görmüyor mu, yoksa zararı görünmeyen birileri mi taşıyor?”
Bu soru özellikle kamu politikalarında son derece önemlidir.
Forumda Asıl Tartışılması Gereken Nokta
Bence Pareto etkinliği öğrenirken en güzel taraf, bunun sadece bir ekonomi terimi olmadığını fark etmek.
Hayatımızda sürekli kaynak dağıtıyoruz.
Zaman dağıtıyoruz.
Para dağıtıyoruz.
Dikkat dağıtıyoruz.
İş bölümünü dağıtıyoruz.
Bir arkadaş grubunda hafta sonu planını bile dağıtıyoruz.
Ve çoğu zaman herkes aynı şeyi istemiyor.
Bir kişinin “en iyi seçenek” olarak gördüğü şey, başka biri için hiç de iyi olmayabiliyor.
İşte Pareto yaklaşımı bize küçük ama güçlü bir düşünme alışkanlığı kazandırıyor:
“Mevcut durumdan daha iyi bir alternatif var mı ve bu alternatif gerçekten hiç kimseyi kötüleştirmiyor mu?”
Bu soruyu sormak, tartışmaları bile değiştirebilir.
Çünkü bazen insanların saatlerce savunduğu görüşlerin altında aslında kaynakların yanlış kullanılması değil, farklı tercihlerin çatışması vardır.
Ve bazen de kimsenin kaybetmediği bir çözüm gerçekten vardır; sadece kimse onu aramaya üşeniyordur.
Ekonominin “Pareto etkinliği” dediği şeyin gündelik hayattaki en eğlenceli özeti belki de şu:
Herkesi memnun eden çözümü bulduysanız, önce bunun gerçekten mümkün olup olmadığını kontrol edin. Sonra da masadaki son baklavayı kimin yiyeceğine geçin.
Çünkü Pareto etkinlikte mesele herkesin eşit miktarda baklava alması değildir.
Mesele, birinin elindeki baklavayı artırırken diğerinin tabağına gizlice el koymak zorunda kalıp kalmadığını anlamaktır.
Ve belki de asıl düşündürücü soru şudur:
Bir toplumda “daha iyi” bir noktaya ulaşmak artık mümkün değilse, sıradaki tartışmamız gerçekten ekonominin konusu mu olmalı, yoksa “adil olan nedir?” sorusunun konusu mu? ScienceDirect+1
- Derya koordinasyona odaklanıyor.
Eğer bu değişiklik kimsenin çalışma koşullarını kötüleştirmeden herkesin performansını artırıyorsa, önceki durumdan daha iyi bir noktaya geçilmiş olur.
Bu örnekte dikkat edilmesi gereken şey “herkese eşit görev” ile “kaynakların etkin kullanılması” arasındaki farktır.
Eşitlik ve etkinlik her zaman aynı yere çıkmaz.
Pareto Sınırı: Ekonominin “Buradan Sonrası Zor” Tabelası
Pareto etkin dağılımları tek bir noktadan ibaret olmak zorunda değildir.
Birden fazla Pareto etkin sonuç bulunabilir.
Örneğin iki kişinin iki farklı ürünü paylaşması durumunda, farklı tercih kombinasyonları farklı etkin sonuçlar ortaya çıkarabilir. Ekonomide bu etkin sonuçların bütünü Pareto kümesi veya bazı bağlamlarda Pareto sınırı olarak ifade edilir.
İki tüketicili ve iki mallı modellerde bunu göstermek için sık kullanılan araçlardan biri Edgeworth kutusudur. Bu grafik, mevcut kaynaklarla mümkün olan farklı dağılımları görselleştirmeye yardımcı olur. İyi tanımlanmış tercihler altında Pareto etkin noktalar, tüketicilerin kayıtsızlık eğrilerinin birbirine teğet olduğu noktalarla ilişkilendirilebilir; bu noktalar “sözleşme eğrisi” üzerinde gösterilir. econgraphs.org+1
Grafiği ilk kez gören birinin “Bu kutunun içinde neden iki kişinin eğrileri birbirine bakıyor?” diye düşünmesi gayet normal.
İktisatçıların cevabı ise kabaca şudur:
“Çünkü daha fazla karşılıklı kazanç sağlayacak takas alanı kalmadığında buradayız.”
Yani grafik aslında çok basit bir hikâyeyi anlatır: İki taraf da birbirini daha fazla iyileştirecek bir değiş tokuş bulamıyor.
Pareto Etkinliği Günlük Hayatta Nerelerde Karşımıza Çıkar?
Aslında tahmin ettiğimizden çok daha fazla yerde.
Bir ev arkadaşlığı düşünelim.
Biri sabah erken kalkıyor, diğeri gece çalışıyor. Salonun kullanım saatleri konusunda anlaşmazlık çıkıyor. Eğer program yeniden düzenlenerek iki tarafın da daha rahat etmesi sağlanabiliyorsa, başlangıçtaki düzen Pareto etkin değildir.
Bir restoranda iki kişinin son tatlıyı paylaşması da benzer bir durum yaratabilir.
Biri çikolatayı çok seviyor ama kahve sevmiyor. Diğeri kahveye bayılıyor ama çikolatadan hoşlanmıyor. Tatlıyı paylaşmak ikisinin de memnuniyetini artırıyorsa, ortada karşılıklı kazanç vardır.
Hatta tatil planı bile bu mantıkla incelenebilir.
Biri müze gezmek, diğeri sahilde oturmak istiyor. Sabah müze, öğleden sonra sahil şeklinde bir program ikisini de önceki seçeneklerinden daha memnun ediyorsa, küçük çaplı bir Pareto iyileştirmesi yapılmıştır.
Ekonomi bazen gerçekten de mutfakta, ofiste ve tatil planında saklanıyor.
Pareto Etkinliği Her Sorunu Çözer mi?
Kesinlikle hayır.
Pareto kriterinin önemli bir sınırı vardır: Dağılımın adil olup olmadığına tek başına cevap vermez.
Bir toplumda herkesin daha iyi duruma getirilebileceği bir değişiklik artık mümkün değilse Pareto etkin bir noktaya ulaşılmış olabilir. Fakat bu noktanın toplumsal açıdan arzu edilir olup olmadığı başka bir sorudur.
Örneğin iki farklı Pareto etkin dağılım düşünelim. Birinde kaynakların büyük bölümü bir kişide, diğerinde ise daha dengeli paylaşılmış olsun. Eğer bir dağılımdan diğerine geçmek mutlaka bir kişinin refahını azaltıyorsa, Pareto kriteri bunlardan hangisinin “daha adil” olduğunu söylemez.
Bu nedenle ekonomi politikalarında etkinlik ve eşitlik birbirinden ayrı değerlendirilir.
Bir karar verici bazen toplam üretimi artırmak isteyebilir. Başka bir durumda gelir dağılımındaki eşitsizliği azaltmak öncelikli olabilir. Bunlar aynı hedef değildir.
Peki Piyasalar Pareto Etkin Sonuca Ulaşır mı?
Ekonominin en ilginç taraflarından biri burada başlıyor.
Refah ekonomisinin temel sonuçlarından biri, belirli varsayımlar altında rekabetçi piyasa dengesinin Pareto etkin olabileceğini söyler. Ancak bunun geçerli olması için rekabet koşulları, dışsallıkların bulunmaması ve bilgi gibi önemli varsayımlar gerekir. Bu varsayımlar bozulduğunda piyasa sonucunun Pareto etkin olması garanti değildir. Econ Academy+1
Örneğin bir fabrikanın üretimi artarken çevreye zarar verdiğini düşünelim. Fabrika sahibi ve tüketiciler kazanç sağlarken üçüncü kişiler hava kirliliğinden etkileniyorsa, piyasa işleminin dışında kalan bu zarar dışsallık problemine işaret eder.
Bu durumda “piyasa kendi kendine halleder” demek fazla kolaycı olabilir.
Çünkü Pareto analizinde önemli soru şudur:
“Gerçekten kimse zarar görmüyor mu, yoksa zararı görünmeyen birileri mi taşıyor?”
Bu soru özellikle kamu politikalarında son derece önemlidir.
Forumda Asıl Tartışılması Gereken Nokta
Bence Pareto etkinliği öğrenirken en güzel taraf, bunun sadece bir ekonomi terimi olmadığını fark etmek.
Hayatımızda sürekli kaynak dağıtıyoruz.
Zaman dağıtıyoruz.
Para dağıtıyoruz.
Dikkat dağıtıyoruz.
İş bölümünü dağıtıyoruz.
Bir arkadaş grubunda hafta sonu planını bile dağıtıyoruz.
Ve çoğu zaman herkes aynı şeyi istemiyor.
Bir kişinin “en iyi seçenek” olarak gördüğü şey, başka biri için hiç de iyi olmayabiliyor.
İşte Pareto yaklaşımı bize küçük ama güçlü bir düşünme alışkanlığı kazandırıyor:
“Mevcut durumdan daha iyi bir alternatif var mı ve bu alternatif gerçekten hiç kimseyi kötüleştirmiyor mu?”
Bu soruyu sormak, tartışmaları bile değiştirebilir.
Çünkü bazen insanların saatlerce savunduğu görüşlerin altında aslında kaynakların yanlış kullanılması değil, farklı tercihlerin çatışması vardır.
Ve bazen de kimsenin kaybetmediği bir çözüm gerçekten vardır; sadece kimse onu aramaya üşeniyordur.
Ekonominin “Pareto etkinliği” dediği şeyin gündelik hayattaki en eğlenceli özeti belki de şu:
Herkesi memnun eden çözümü bulduysanız, önce bunun gerçekten mümkün olup olmadığını kontrol edin. Sonra da masadaki son baklavayı kimin yiyeceğine geçin.
Çünkü Pareto etkinlikte mesele herkesin eşit miktarda baklava alması değildir.
Mesele, birinin elindeki baklavayı artırırken diğerinin tabağına gizlice el koymak zorunda kalıp kalmadığını anlamaktır.
Ve belki de asıl düşündürücü soru şudur:
Bir toplumda “daha iyi” bir noktaya ulaşmak artık mümkün değilse, sıradaki tartışmamız gerçekten ekonominin konusu mu olmalı, yoksa “adil olan nedir?” sorusunun konusu mu? ScienceDirect+1