Gece
New member
Reşat Nuri Güntekin’in Kirazlar Hikâyesi Olay Hikâyesi mi, Durum Hikâyesi mi? Karşılaştırmalı Bir İnceleme
Giriş: Bir Hikâyeyi Hikâye Yapan Şey Olaylar mı, İnsanların Yaşadıkları mı?
Reşat Nuri Güntekin’in eserlerini okurken insanın aklına yalnızca “Burada ne oldu?” sorusu gelmiyor. Bazen asıl mesele, yaşananların karakterler üzerinde nasıl bir iz bıraktığı, insanların birbirlerine karşı tutumlarının ne anlattığı ve sıradan görünen bir olayın arkasında hangi toplumsal gerçeklerin bulunduğu oluyor. Bence Kirazlar hikâyesinin olay hikâyesi mi yoksa durum hikâyesi mi olduğu sorusu da tam bu noktada önem kazanıyor. Çünkü bir metni sınıflandırmak, yalnızca edebiyat terimlerini ezberlemek değil, yazarın anlatım biçimini ve okura ne hissettirmek istediğini anlamak demektir.
Bu konuyu forumda tartışmaya açmak istiyorum: Bir hikâyede belirgin bir olay örgüsünün bulunması mı daha önemlidir, yoksa anlatılanların insanın zihninde ve duygularında oluşturduğu etki mi? Üstelik aynı hikâyeyi okuyan iki kişi, kendi yaşam deneyimlerine bağlı olarak birbirinden oldukça farklı sonuçlara ulaşabilir.
1. Olay Hikâyesi ve Durum Hikâyesi Arasındaki Temel Farklar
Edebiyatımızda olay hikâyesi ve durum hikâyesi ayrımı, anlatının hangi unsur etrafında şekillendiğini anlamamıza yardımcı olur. Bu ayrımın en bilinen örnekleri arasında Fransız yazar Guy de Maupassant ile Rus yazar Anton Çehov bulunur. Olay hikâyesi genellikle Maupassant tarzıyla, durum hikâyesi ise Çehov tarzıyla ilişkilendirilir.
Olay hikâyesinin temel özellikleri şunlardır:
- Belirgin bir olay veya çatışma etrafında gelişir.
- Giriş, gelişme ve sonuç bölümleri çoğunlukla açık biçimde hissedilir.
- Merak unsuru, olayların nasıl sonuçlanacağı sorusuyla güçlenir.
- Karakterler ve mekân, büyük ölçüde olay örgüsünün gelişmesine katkı sağlar.
- Sonuç bölümü, çatışmanın çözülmesi veya olayın beklenmedik biçimde tamamlanmasıyla öne çıkabilir.
Durum hikâyesinde ise:
- Günlük yaşamdan bir kesit veya insanın belirli bir ruh hâli merkeze alınabilir.
- Büyük ve çarpıcı olaylardan çok, ayrıntılar ve gözlemler önem kazanabilir.
- Sonuç kesin bir çözüme ulaşmayabilir.
- Karakterlerin düşünceleri, davranışları ve çevreleriyle ilişkileri ön plana çıkabilir.
- Okurdan, anlatılan durumun anlamını kendisinin yorumlaması beklenebilir.
Ancak burada önemli bir ayrıntı var: Her olay hikâyesinde mutlaka şaşırtıcı bir son bulunması gerekmediği gibi, durum hikâyesinde de olayların hiç yaşanmadığı söylenemez. İki tür arasındaki fark, olayların varlığından çok anlatıda ne kadar belirleyici olduklarıyla ilgilidir.
Örneğin bir karakterin kiraz toplamak için bahçeye gitmesi, olay olarak değerlendirilebilir. Fakat yazarın asıl amacı karakterin çocukluk anılarını, yoksulluk duygusunu veya aile içindeki ilişkilerini göstermekse anlatının ağırlık merkezi değişir. Aynı günlük etkinlik, bir metinde olay örgüsünün başlangıcı, başka bir metinde ise insanın iç dünyasını açığa çıkaran bir araç olabilir.
Bu nedenle Kirazlar hikâyesini değerlendirirken yalnızca başlığa veya hikâyede nelerin yaşandığına bakmak yeterli değildir. Olayların nasıl sıralandığına, hangi ayrıntıların vurgulandığına ve metnin nasıl sonuçlandığına birlikte bakmak gerekir.
2. Kirazlar Hikâyesini Hangi Ölçütlerle Değerlendirmeliyiz?
Reşat Nuri Güntekin, Türk edebiyatında özellikle insan ilişkilerini, toplumsal yaşamı, aile yapısını ve bireyin çevresiyle çatışmalarını ele alan eserleriyle tanınır. Romanlarında ve hikâyelerinde gündelik hayatın içinden gelen ayrıntılara yer vermesi, karakterlerini yaşadıkları dönemin sosyal koşullarıyla birlikte düşünmeye imkân tanır. Bununla birlikte yazarın genel anlatım özelliklerinden hareket ederek her hikâyesini otomatik biçimde tek bir türe yerleştirmek doğru olmaz.
Kirazlar hikâyesinin türünü belirlerken öncelikle şu soruları sormak gerekir:
Birinci soru: Hikâyeyi ilerleten temel unsur nedir?
Okur, bir olayın başlangıcından sonucuna kadar uzanan bir zinciri mi takip etmektedir? Yoksa anlatı, belirli bir zaman dilimindeki gözlemler ve karakterlerin yaşadıkları üzerinden mi ilerlemektedir? Eğer olayların sıralanışı ve sonuçları metnin anlamını belirliyorsa olay hikâyesi yorumu güçlenir. Buna karşılık olaylar, karakterlerin hâllerini ve ilişkilerini göstermek için kullanılıyorsa durum hikâyesi yorumu daha anlamlı olabilir.
İkinci soru: Hikâyenin sonunda ne değişmektedir?
Bir olay hikâyesinde dış dünyada meydana gelen değişiklik, anlatının sonucunu belirleyebilir. Durum hikâyesinde ise dışarıdan bakıldığında pek bir şey değişmese bile okurun karakteri anlama biçimi değişebilir. Bazen bir bakış, söylenmeyen bir söz veya küçük bir davranış, uzun bir olay zincirinden daha etkili olabilir.
Üçüncü soru: Ayrıntılar hangi işlevi görüyor?
Kiraz gibi somut bir nesne, edebî metinde yalnızca bir meyve olarak kalmayabilir. Bahçeyi, mevsimi, emeği, çocukluğu, paylaşmayı veya ekonomik koşulları çağrıştırabilir. Ancak bu anlamların her biri metinde gerçekten bulunan ayrıntılarla desteklenmelidir. Başlığın çağrışımlarını doğrudan hikâyenin kesin anlamı gibi sunmak, metin incelemesini zayıflatır.
Bu noktada kaynak metnin tam içeriği önemlidir. Hikâyenin olaylarını ve sonunu doğrulamadan, belirli bir sahnenin veya karakterin varlığını kesin bilgi gibi aktarmak doğru değildir. Sağlam bir edebiyat değerlendirmesi, metnin kendisine dayanmalı; yazarın genel özellikleriyle metne ilişkin doğrudan kanıtları birbirinden ayırmalıdır.
3. Kirazlar Neden Olay Hikâyesi Olarak Değerlendirilir?
Kirazlar, genel olarak olay hikâyesi özellikleri taşıyan bir eser olarak değerlendirilebilir. Mahal Edebiyat'ta yayımlanan Fatma Korkmaz imzalı inceleme, hikâyede mahalle sakinlerinin yaşlı bir çift hakkındaki önyargılarını, doktor anlatıcının bu düşüncelerle karşılaşmasını ve gerçeklerin ortaya çıkmasıyla değişen değerlendirmeleri öne çıkarır. İnceleme yazısı, olay örgüsünün nasıl kurulduğunu anlamak bakımından yararlı bir kaynaktır. (Kaynak: Mahal Edebiyat, 17 Haziran 2020.)
Hikâyenin merkezinde, kiraz ağaçlarıyla dolu bahçesi bulunan yaşlı bir çift vardır. Çevrelerindeki insanlar, çiftin davranışlarını dışarıdan gözlemleyerek onların cimri ve insanlardan uzak kişiler olduğu sonucuna varır. Bahçedeki kirazlar da bu yargıların bir parçası hâline gelir. İnsanların yaşlı çift hakkındaki kanaatleri, gerçeğin kendisiymiş gibi kabul edilir.
Anlatının ilerleyen bölümlerinde ise dışarıdan görülen davranışlarla bu davranışların ardındaki nedenler arasındaki fark belirginleşir. Böylece okur, başlangıçta kolayca benimsediği yargıları yeniden değerlendirmek zorunda kalır.
Burada üç unsur, olay hikâyesi yorumunu destekler:
- Merak unsuru: Yaşlı çiftin neden böyle davrandığı sorusu, anlatının ilerleyişinde önem kazanır.
- Bilginin aşamalı olarak açığa çıkması: Okurun ve anlatıcının değerlendirmesi, yeni bilgilerle değişir.
- Sonuç ve anlam değişimi: Hikâyenin sonunda yalnızca kişiler hakkındaki bilgiler değil, onların davranışlarını yorumlama biçimimiz de değişir.
Bu yapı, olayların birbirini takip ettiği ve sonuçta okurun ilk değerlendirmesini sorguladığı bir anlatı oluşturur. Dolayısıyla Kirazlar'ı durum hikâyesi olarak nitelendirmektense olay hikâyesi olarak değerlendirmek daha isabetlidir. Reşat Nuri Güntekin'in olay hikâyeciliğiyle ilişkilendirilmesi de bu sınıflandırmayı destekler. Millî Eğitim Bakanlığının Türk Dili ve Edebiyatı materyalinde yazar, olay hikâyesinin Türk edebiyatındaki başlıca temsilcileri arasında sayılır. Kaynak: MEB, Türk Dili ve Edebiyatı 9. sınıf materyali.
Fakat bir noktayı unutmamak gerekir: Hikâyenin olay hikâyesi olması, onun duygusal derinliğinin ikinci planda kaldığı anlamına gelmez. Tam tersine, olay örgüsü okuru karakterlerin yaşadıklarını daha iyi anlamaya yönlendiren bir araçtır.
4. Nesnel Bakış ile Duygusal ve Toplumsal Bakışın Karşılaştırılması
Kirazlar'ı tartışırken farklı okuma biçimlerini karşılaştırmak da önemlidir. Bazı okurlar metni olayların sıralanışı, anlatıcı, çatışma ve sonuç gibi unsurlar üzerinden değerlendirirken bazıları karakterlerin duygularına, toplumsal konumlarına ve davranışlarının ahlaki sonuçlarına daha fazla odaklanabilir.
Bu farklılıkları kadın ve erkek okurlar üzerinden tartışmak mümkündür; ancak bunları biyolojik cinsiyetten kaynaklanan kesin özellikler gibi sunmak doğru değildir. Her erkek nesnel, her kadın duygusal okumaz. Eğitim, yaş, kişisel deneyimler, meslek, kültürel çevre ve okuma alışkanlıkları da yorumlarımızı etkiler. Buradaki karşılaştırma, bütün kadınları veya erkekleri tanımlayan bir kural değil, farklı yorumlama eğilimlerini tartışmak için kullanılan bir çerçevedir.
Erkek okurlar açısından nesnel ve kanıta dayalı okuma
Örneğin bir okur, hikâyeyi incelerken şu sorulara odaklanabilir: Olaylar hangi sırayla gelişiyor? Anlatıcı başlangıçta hangi bilgilere sahip? Okurun yargısını değiştiren yeni bilgi nedir? Sonuç, önceki olaylarla mantıklı bir ilişki kuruyor mu?
Bu yaklaşımın güçlü tarafı, metindeki kanıtları ayırarak değerlendirmeye yardımcı olmasıdır. Yaşlı çift hakkında mahallede dolaşan düşünceler ile onların gerçek davranışlarının nedenleri birbirine karıştırılmadığında, hikâyenin yapısı daha açık biçimde görülür.
Giriş: Bir Hikâyeyi Hikâye Yapan Şey Olaylar mı, İnsanların Yaşadıkları mı?
Reşat Nuri Güntekin’in eserlerini okurken insanın aklına yalnızca “Burada ne oldu?” sorusu gelmiyor. Bazen asıl mesele, yaşananların karakterler üzerinde nasıl bir iz bıraktığı, insanların birbirlerine karşı tutumlarının ne anlattığı ve sıradan görünen bir olayın arkasında hangi toplumsal gerçeklerin bulunduğu oluyor. Bence Kirazlar hikâyesinin olay hikâyesi mi yoksa durum hikâyesi mi olduğu sorusu da tam bu noktada önem kazanıyor. Çünkü bir metni sınıflandırmak, yalnızca edebiyat terimlerini ezberlemek değil, yazarın anlatım biçimini ve okura ne hissettirmek istediğini anlamak demektir.
Bu konuyu forumda tartışmaya açmak istiyorum: Bir hikâyede belirgin bir olay örgüsünün bulunması mı daha önemlidir, yoksa anlatılanların insanın zihninde ve duygularında oluşturduğu etki mi? Üstelik aynı hikâyeyi okuyan iki kişi, kendi yaşam deneyimlerine bağlı olarak birbirinden oldukça farklı sonuçlara ulaşabilir.
1. Olay Hikâyesi ve Durum Hikâyesi Arasındaki Temel Farklar
Edebiyatımızda olay hikâyesi ve durum hikâyesi ayrımı, anlatının hangi unsur etrafında şekillendiğini anlamamıza yardımcı olur. Bu ayrımın en bilinen örnekleri arasında Fransız yazar Guy de Maupassant ile Rus yazar Anton Çehov bulunur. Olay hikâyesi genellikle Maupassant tarzıyla, durum hikâyesi ise Çehov tarzıyla ilişkilendirilir.
Olay hikâyesinin temel özellikleri şunlardır:
- Belirgin bir olay veya çatışma etrafında gelişir.
- Giriş, gelişme ve sonuç bölümleri çoğunlukla açık biçimde hissedilir.
- Merak unsuru, olayların nasıl sonuçlanacağı sorusuyla güçlenir.
- Karakterler ve mekân, büyük ölçüde olay örgüsünün gelişmesine katkı sağlar.
- Sonuç bölümü, çatışmanın çözülmesi veya olayın beklenmedik biçimde tamamlanmasıyla öne çıkabilir.
Durum hikâyesinde ise:
- Günlük yaşamdan bir kesit veya insanın belirli bir ruh hâli merkeze alınabilir.
- Büyük ve çarpıcı olaylardan çok, ayrıntılar ve gözlemler önem kazanabilir.
- Sonuç kesin bir çözüme ulaşmayabilir.
- Karakterlerin düşünceleri, davranışları ve çevreleriyle ilişkileri ön plana çıkabilir.
- Okurdan, anlatılan durumun anlamını kendisinin yorumlaması beklenebilir.
Ancak burada önemli bir ayrıntı var: Her olay hikâyesinde mutlaka şaşırtıcı bir son bulunması gerekmediği gibi, durum hikâyesinde de olayların hiç yaşanmadığı söylenemez. İki tür arasındaki fark, olayların varlığından çok anlatıda ne kadar belirleyici olduklarıyla ilgilidir.
Örneğin bir karakterin kiraz toplamak için bahçeye gitmesi, olay olarak değerlendirilebilir. Fakat yazarın asıl amacı karakterin çocukluk anılarını, yoksulluk duygusunu veya aile içindeki ilişkilerini göstermekse anlatının ağırlık merkezi değişir. Aynı günlük etkinlik, bir metinde olay örgüsünün başlangıcı, başka bir metinde ise insanın iç dünyasını açığa çıkaran bir araç olabilir.
Bu nedenle Kirazlar hikâyesini değerlendirirken yalnızca başlığa veya hikâyede nelerin yaşandığına bakmak yeterli değildir. Olayların nasıl sıralandığına, hangi ayrıntıların vurgulandığına ve metnin nasıl sonuçlandığına birlikte bakmak gerekir.
2. Kirazlar Hikâyesini Hangi Ölçütlerle Değerlendirmeliyiz?
Reşat Nuri Güntekin, Türk edebiyatında özellikle insan ilişkilerini, toplumsal yaşamı, aile yapısını ve bireyin çevresiyle çatışmalarını ele alan eserleriyle tanınır. Romanlarında ve hikâyelerinde gündelik hayatın içinden gelen ayrıntılara yer vermesi, karakterlerini yaşadıkları dönemin sosyal koşullarıyla birlikte düşünmeye imkân tanır. Bununla birlikte yazarın genel anlatım özelliklerinden hareket ederek her hikâyesini otomatik biçimde tek bir türe yerleştirmek doğru olmaz.
Kirazlar hikâyesinin türünü belirlerken öncelikle şu soruları sormak gerekir:
Birinci soru: Hikâyeyi ilerleten temel unsur nedir?
Okur, bir olayın başlangıcından sonucuna kadar uzanan bir zinciri mi takip etmektedir? Yoksa anlatı, belirli bir zaman dilimindeki gözlemler ve karakterlerin yaşadıkları üzerinden mi ilerlemektedir? Eğer olayların sıralanışı ve sonuçları metnin anlamını belirliyorsa olay hikâyesi yorumu güçlenir. Buna karşılık olaylar, karakterlerin hâllerini ve ilişkilerini göstermek için kullanılıyorsa durum hikâyesi yorumu daha anlamlı olabilir.
İkinci soru: Hikâyenin sonunda ne değişmektedir?
Bir olay hikâyesinde dış dünyada meydana gelen değişiklik, anlatının sonucunu belirleyebilir. Durum hikâyesinde ise dışarıdan bakıldığında pek bir şey değişmese bile okurun karakteri anlama biçimi değişebilir. Bazen bir bakış, söylenmeyen bir söz veya küçük bir davranış, uzun bir olay zincirinden daha etkili olabilir.
Üçüncü soru: Ayrıntılar hangi işlevi görüyor?
Kiraz gibi somut bir nesne, edebî metinde yalnızca bir meyve olarak kalmayabilir. Bahçeyi, mevsimi, emeği, çocukluğu, paylaşmayı veya ekonomik koşulları çağrıştırabilir. Ancak bu anlamların her biri metinde gerçekten bulunan ayrıntılarla desteklenmelidir. Başlığın çağrışımlarını doğrudan hikâyenin kesin anlamı gibi sunmak, metin incelemesini zayıflatır.
Bu noktada kaynak metnin tam içeriği önemlidir. Hikâyenin olaylarını ve sonunu doğrulamadan, belirli bir sahnenin veya karakterin varlığını kesin bilgi gibi aktarmak doğru değildir. Sağlam bir edebiyat değerlendirmesi, metnin kendisine dayanmalı; yazarın genel özellikleriyle metne ilişkin doğrudan kanıtları birbirinden ayırmalıdır.
3. Kirazlar Neden Olay Hikâyesi Olarak Değerlendirilir?
Kirazlar, genel olarak olay hikâyesi özellikleri taşıyan bir eser olarak değerlendirilebilir. Mahal Edebiyat'ta yayımlanan Fatma Korkmaz imzalı inceleme, hikâyede mahalle sakinlerinin yaşlı bir çift hakkındaki önyargılarını, doktor anlatıcının bu düşüncelerle karşılaşmasını ve gerçeklerin ortaya çıkmasıyla değişen değerlendirmeleri öne çıkarır. İnceleme yazısı, olay örgüsünün nasıl kurulduğunu anlamak bakımından yararlı bir kaynaktır. (Kaynak: Mahal Edebiyat, 17 Haziran 2020.)
Hikâyenin merkezinde, kiraz ağaçlarıyla dolu bahçesi bulunan yaşlı bir çift vardır. Çevrelerindeki insanlar, çiftin davranışlarını dışarıdan gözlemleyerek onların cimri ve insanlardan uzak kişiler olduğu sonucuna varır. Bahçedeki kirazlar da bu yargıların bir parçası hâline gelir. İnsanların yaşlı çift hakkındaki kanaatleri, gerçeğin kendisiymiş gibi kabul edilir.
Anlatının ilerleyen bölümlerinde ise dışarıdan görülen davranışlarla bu davranışların ardındaki nedenler arasındaki fark belirginleşir. Böylece okur, başlangıçta kolayca benimsediği yargıları yeniden değerlendirmek zorunda kalır.
Burada üç unsur, olay hikâyesi yorumunu destekler:
- Merak unsuru: Yaşlı çiftin neden böyle davrandığı sorusu, anlatının ilerleyişinde önem kazanır.
- Bilginin aşamalı olarak açığa çıkması: Okurun ve anlatıcının değerlendirmesi, yeni bilgilerle değişir.
- Sonuç ve anlam değişimi: Hikâyenin sonunda yalnızca kişiler hakkındaki bilgiler değil, onların davranışlarını yorumlama biçimimiz de değişir.
Bu yapı, olayların birbirini takip ettiği ve sonuçta okurun ilk değerlendirmesini sorguladığı bir anlatı oluşturur. Dolayısıyla Kirazlar'ı durum hikâyesi olarak nitelendirmektense olay hikâyesi olarak değerlendirmek daha isabetlidir. Reşat Nuri Güntekin'in olay hikâyeciliğiyle ilişkilendirilmesi de bu sınıflandırmayı destekler. Millî Eğitim Bakanlığının Türk Dili ve Edebiyatı materyalinde yazar, olay hikâyesinin Türk edebiyatındaki başlıca temsilcileri arasında sayılır. Kaynak: MEB, Türk Dili ve Edebiyatı 9. sınıf materyali.
Fakat bir noktayı unutmamak gerekir: Hikâyenin olay hikâyesi olması, onun duygusal derinliğinin ikinci planda kaldığı anlamına gelmez. Tam tersine, olay örgüsü okuru karakterlerin yaşadıklarını daha iyi anlamaya yönlendiren bir araçtır.
4. Nesnel Bakış ile Duygusal ve Toplumsal Bakışın Karşılaştırılması
Kirazlar'ı tartışırken farklı okuma biçimlerini karşılaştırmak da önemlidir. Bazı okurlar metni olayların sıralanışı, anlatıcı, çatışma ve sonuç gibi unsurlar üzerinden değerlendirirken bazıları karakterlerin duygularına, toplumsal konumlarına ve davranışlarının ahlaki sonuçlarına daha fazla odaklanabilir.
Bu farklılıkları kadın ve erkek okurlar üzerinden tartışmak mümkündür; ancak bunları biyolojik cinsiyetten kaynaklanan kesin özellikler gibi sunmak doğru değildir. Her erkek nesnel, her kadın duygusal okumaz. Eğitim, yaş, kişisel deneyimler, meslek, kültürel çevre ve okuma alışkanlıkları da yorumlarımızı etkiler. Buradaki karşılaştırma, bütün kadınları veya erkekleri tanımlayan bir kural değil, farklı yorumlama eğilimlerini tartışmak için kullanılan bir çerçevedir.
Erkek okurlar açısından nesnel ve kanıta dayalı okuma
Örneğin bir okur, hikâyeyi incelerken şu sorulara odaklanabilir: Olaylar hangi sırayla gelişiyor? Anlatıcı başlangıçta hangi bilgilere sahip? Okurun yargısını değiştiren yeni bilgi nedir? Sonuç, önceki olaylarla mantıklı bir ilişki kuruyor mu?
Bu yaklaşımın güçlü tarafı, metindeki kanıtları ayırarak değerlendirmeye yardımcı olmasıdır. Yaşlı çift hakkında mahallede dolaşan düşünceler ile onların gerçek davranışlarının nedenleri birbirine karıştırılmadığında, hikâyenin yapısı daha açık biçimde görülür.