Gece
New member
Rasyonel İnsan Modeli Nedir? Akıl, Duygular ve Gerçek Hayat Arasındaki Çatışma
Bir konu hakkında karar verirken bazen kendimize şu soruyu soruyoruz: “En mantıklı seçenek hangisi?” Benim gözlemlediğim kadarıyla, insanlar çoğu zaman doğru kararı vermek istediklerini söyleseler de kararlarını yalnızca mantıkla almıyor. Bazen geçmişte yaşadığımız bir olay, bazen birine duyduğumuz güven, bazen de kaybetme korkusu düşüncelerimizi yönlendirebiliyor. Üstelik kararımızı verdikten sonra, onu mantıklı gösterecek gerekçeler bulmakta da oldukça başarılı olabiliyoruz.
Günlük hayatta bunun birçok örneğiyle karşılaşmak mümkün. İhtiyacımız olmayan bir ürünü indirimde olduğu için satın alabiliyor, riskli olduğunu bildiğimiz bir işe sırf heyecan verici geldiği için girebiliyor ya da bize zarar verdiğini düşündüğümüz bir ilişkiden ayrılmakta zorlanabiliyoruz. Bu durumlar, insan davranışlarını yalnızca akıl ve hesaplama üzerinden açıklamanın ne kadar güç olduğunu gösteriyor.
Tam da bu noktada rasyonel insan modeli konusu önem kazanıyor. Ekonomi, siyaset bilimi, sosyoloji ve psikoloji gibi alanlarda tartışılan bu model, insanların nasıl karar verdiğini anlamak için kullanılan temel yaklaşımlardan biridir. Ancak bana göre asıl tartışılması gereken konu, insanın rasyonel olup olmadığı değil; hangi koşullarda, ne ölçüde ve hangi ölçütlere göre rasyonel davranabildiğidir.
Rasyonel İnsan Modeli Nedir?
Rasyonel insan modeli, en yaygın biçimiyle bireyin seçenekleri değerlendirdiğini, kendi amaçlarını ve tercihlerini dikkate aldığını, mevcut bilgiler doğrultusunda kendisi için en uygun sonucu elde etmeye çalıştığını varsayar. Ekonomi literatüründe bu yaklaşım, çoğunlukla “ekonomik insan” anlamındaki homo economicus kavramıyla ilişkilendirilir.
Bu modelin klasik yorumunda insan, seçenekler arasından tercih yapabilen, alternatiflerin sonuçlarını değerlendirebilen ve amaçlarına ulaşmak için tutarlı seçimlerde bulunan bir aktör olarak ele alınır. Örneğin bir tüketicinin iki farklı ürün arasında seçim yaparken fiyatı, kaliteyi, dayanıklılığı ve kullanım amacını değerlendirdiğini düşünelim. Diğer koşullar eşit olduğunda tüketici, kendisine daha fazla fayda sağlayan ürünü tercih edecektir.
Burada önemli bir ayrıntı var: Rasyonellik, her zaman en ucuz ürünü almak veya en fazla parayı kazanmak anlamına gelmez. Bir kişi daha pahalı bir ürünü uzun ömürlü olduğu için seçebilir. Başka biri daha az kazandıran bir işi, ailesine daha fazla zaman ayırmasını sağladığı için tercih edebilir. Bir başkası da kendi kazancını azaltma pahasına toplumsal bir amaca destek verebilir.
Dolayısıyla rasyonel bir kararı değerlendirmek için yalnızca sonuca değil, kişinin amaçlarına, sahip olduğu bilgiye ve kararın verildiği koşullara da bakmak gerekir.
Klasik modelin güçlü yanı, insan davranışlarını belirli varsayımlar çerçevesinde analiz edilebilir hâle getirmesidir. Ekonomistler bu sayede tüketim, üretim, fiyatlandırma ve kaynak dağılımı gibi konularda matematiksel modeller oluşturabilir. Ancak bir modelin kullanışlı olması, gerçek insan davranışlarını her durumda eksiksiz açıkladığı anlamına gelmez.
İnsan Gerçekten Her Zaman Mantıklı Karar Verebilir mi?
Bence rasyonel insan modelinin en tartışmalı yönü, insanların karar verme kapasitesini hangi ölçüde varsaydığıdır. Teoride birey, alternatifleri karşılaştırıp kendisi için en iyi seçeneği bulabilir. Gerçek hayatta ise bilgi eksikliği, zaman baskısı, dikkat dağınıklığı, stres ve bilişsel sınırlılıklar bu süreci zorlaştırır.
Herhangi bir ev veya otomobil satın almayı düşünelim. Fiyat, kredi maliyeti, bakım giderleri, gelecekteki gelir ve olası riskler gibi onlarca değişken vardır. İnsanların bu değişkenlerin tamamını eksiksiz biçimde hesaplaması çoğu zaman mümkün değildir. Üstelik geleceğe ilişkin bilgiler de kesin değildir. Gelirimizin artıp artmayacağını, ekonomik koşulların nasıl değişeceğini veya beklenmedik bir masrafla karşılaşıp karşılaşmayacağımızı bilemeyiz.
Psikolog Herbert A. Simon, bu sınırlılıkları açıklamak için sınırlı rasyonellik kavramını geliştirmiştir. Simon'a göre insanlar, bütün seçenekleri ve sonuçları eksiksiz biçimde hesaplayan karar makineleri gibi davranmaz. Bilgileri, zamanları ve zihinsel kapasiteleri sınırlı olduğu için çoğu zaman yeterince iyi bir seçeneği bulduklarında aramayı bırakırlar.
Bu yaklaşım, günlük hayatı anlamak açısından oldukça açıklayıcıdır. Bir iş arayan kişinin yüzlerce ilanı karşılaştırmak yerine makul maaş, ulaşım ve çalışma koşulları sunan ilk uygun işi kabul etmesi buna örnek olabilir. Kişi teorik olarak en iyi işi bulamamış olsa bile mevcut koşullarda kabul edilebilir bir karar vermiş olabilir.
Daniel Kahneman ve Amos Tversky'nin karar verme araştırmaları da insanların belirsizlik altında her zaman tutarlı ve matematiksel açıdan ideal seçimler yapmadığını ortaya koymuştur. İnsanlar bazen kolay hatırlanan örneklere fazla önem verir, bazen de bir kararın nasıl sunulduğundan etkilenir. Örneğin aynı sağlık müdahalesi, “yüzde 90 başarı” veya “yüzde 10 başarısızlık” şeklinde anlatıldığında kişiler tarafından farklı değerlendirilebilir. Bu durum, kararın sunuluş biçiminin tercihleri etkileyebildiğini gösterir.
Bununla birlikte, bu bulgular insanların bütünüyle mantıksız olduğu anlamına gelmez. Daha doğru sonuç, insan aklının belirli koşullarda güçlü, bazı koşullarda ise sistematik biçimde yanılabilir olduğudur.
Kayıptan Kaçınma ve Duyguların Kararlar Üzerindeki Etkisi
İnsan davranışlarını anlamak için yalnızca ne kazanmak istediğimize değil, neyi kaybetmekten korktuğumuza da bakmamız gerekiyor. Çünkü insanlar çoğu zaman aynı miktardaki kazanç ve kaybı eşit değerlendirmiyor.
Daniel Kahneman ve Amos Tversky'nin 1979 yılında Econometrica dergisinde yayımlanan beklenti teorisi (prospect theory) çalışması, risk altında verilen kararları açıklamak açısından önemli bir dönüm noktasıdır. Araştırmacılar, insanların olası sonuçları yalnızca nihai servetleri üzerinden değerlendirmediğini; kazanç ve kayıpları nasıl algıladıklarının da tercihlerini etkilediğini gösterdi. Kayıpların psikolojik etkisi, benzer büyüklükteki kazançların etkisinden daha güçlü olabiliyor. Bu olgu, kayıptan kaçınma olarak biliniyor. Kaynak: Kahneman ve Tversky, 1979.
Örneğin zarar eden bir yatırımcıyı düşünelim. Yatırımının gelecekte daha da değer kaybedebileceğini bilmesine rağmen, zararı kesinleştirmemek için satış yapmayı sürekli erteleyebilir. Burada kişi yalnızca gelecekteki getiriyi hesaplamıyor; geçmişte kaybettiği parayı geri kazanma arzusuyla da hareket ediyor olabilir.
Benzer bir durum, uzun süredir devam eden fakat kişiyi mutsuz eden bir işte veya ilişkide de görülebilir. İnsan, bugüne kadar harcadığı zamanı ve emeği boşa çıkarmak istemediği için devam etmeyi seçebilir. Oysa geçmişte yapılan harcamalar, tek başına gelecekte aynı seçeneği sürdürmek için yeterli bir gerekçe değildir. Karar verirken asıl soru, bugünden itibaren hangi seçeneğin daha iyi sonuçlar doğuracağıdır.
Ancak duyguları bütünüyle karar verme sürecinin dışında tutmak da doğru değildir. Korku bazı tehlikeleri fark etmemizi, üzüntü ilişkilerimizdeki sorunları anlamamızı, empati ise başka insanların ihtiyaçlarını dikkate almamızı sağlayabilir. Sorun, duyguların varlığı değil; onların kararlarımızı nasıl etkilediğini fark edemememizdir.
OECD'nin davranışsal içgörüler üzerine hazırladığı çalışmalarda da tercihlerin yalnızca sabit ve önceden belirlenmiş amaçlardan oluşmadığı, seçeneklerin sunuluş biçiminin ve sosyal çevrenin kararları etkileyebildiği vurgulanır. Bu nedenle rasyonel karar vermeyi, duyguları bastırmak yerine onları da değerlendirmeye katan bilinçli bir süreç olarak ele almak daha gerçekçidir. Kaynak: OECD, The BASIC Toolkit.
Erkekler Stratejik, Kadınlar Empatik midir?
Rasyonel insan modeli tartışılırken kadınların ve erkeklerin karar verme biçimlerine de değinmek gerekiyor. Toplumsal tartışmalarda erkeklerin daha stratejik, analitik ve çözüm odaklı; kadınların ise daha empatik, duygusal ve ilişkisel olduğu sık sık ileri sürülüyor. Bu ayrım bazı insanların deneyimlerini açıklıyor gibi görünse de bütün kadınları veya erkekleri kapsayan evrensel bir kural olarak kabul edilmemelidir.
Öncelikle stratejik düşünmek ile empatik davranmak birbirinin karşıtı değildir. Bir insan, bir sorunu çözmek için somut adımlar planlarken aynı zamanda o sorundan etkilenen kişilerin duygularını ve ihtiyaçlarını dikkate alabilir. Hatta ekip yönetiminde, aile ilişkilerinde ve müzakere süreçlerinde bu iki becerinin birlikte kullanılması daha sağlıklı sonuçlar doğurabilir.
Örneğin bir iş yerinde çalışanların verimliliği düşmüş olsun. Çözüm odaklı bir yönetici, iş yükünü ölçebilir, süreçleri inceleyebilir ve sorunun hangi aşamada ortaya çıktığını belirleyebilir. Empatik yaklaşım ise çalışanların tükenmişlik yaşayıp yaşamadığını, kendilerini güvende hissedip hissetmediğini ve yöneticileriyle iletişim kurmakta zorlanıp zorlanmadığını anlamaya çalışır. İlk yaklaşım sorunun yapısal nedenlerini ortaya çıkarabilirken ikincisi, ölçümlerin tek başına açıklayamadığı insan faktörünü görünür kılar. İki yaklaşımın birleşmesi, yalnızca birini benimsemekten daha etkili olabilir.
Cinsiyet ve empati arasındaki ilişkiyi inceleyen araştırmalar da konunun tek bir cümleyle açıklanamayacağını gösteriyor. Örneğin 2018 yılında yayımlanan ve 179.546 katılımcıyı kapsayan bir meta-analiz, empati ölçümlerinde cinsiyete bağlı farklılıkları incelemiştir. Bununla birlikte, belirli bir ölçekte ortalama farklılık bulunması, her kadının her erkekten daha empatik olduğu veya erkeklerin ilişkisel düşünemediği anlamına gelmez. Araştırmanın yöntemi, ölçülen empati türü ve kültürel koşullar sonuçların yorumlanmasında önemlidir. Kaynak: Yan ve Su, 2018.
Bir konu hakkında karar verirken bazen kendimize şu soruyu soruyoruz: “En mantıklı seçenek hangisi?” Benim gözlemlediğim kadarıyla, insanlar çoğu zaman doğru kararı vermek istediklerini söyleseler de kararlarını yalnızca mantıkla almıyor. Bazen geçmişte yaşadığımız bir olay, bazen birine duyduğumuz güven, bazen de kaybetme korkusu düşüncelerimizi yönlendirebiliyor. Üstelik kararımızı verdikten sonra, onu mantıklı gösterecek gerekçeler bulmakta da oldukça başarılı olabiliyoruz.
Günlük hayatta bunun birçok örneğiyle karşılaşmak mümkün. İhtiyacımız olmayan bir ürünü indirimde olduğu için satın alabiliyor, riskli olduğunu bildiğimiz bir işe sırf heyecan verici geldiği için girebiliyor ya da bize zarar verdiğini düşündüğümüz bir ilişkiden ayrılmakta zorlanabiliyoruz. Bu durumlar, insan davranışlarını yalnızca akıl ve hesaplama üzerinden açıklamanın ne kadar güç olduğunu gösteriyor.
Tam da bu noktada rasyonel insan modeli konusu önem kazanıyor. Ekonomi, siyaset bilimi, sosyoloji ve psikoloji gibi alanlarda tartışılan bu model, insanların nasıl karar verdiğini anlamak için kullanılan temel yaklaşımlardan biridir. Ancak bana göre asıl tartışılması gereken konu, insanın rasyonel olup olmadığı değil; hangi koşullarda, ne ölçüde ve hangi ölçütlere göre rasyonel davranabildiğidir.
Rasyonel İnsan Modeli Nedir?
Rasyonel insan modeli, en yaygın biçimiyle bireyin seçenekleri değerlendirdiğini, kendi amaçlarını ve tercihlerini dikkate aldığını, mevcut bilgiler doğrultusunda kendisi için en uygun sonucu elde etmeye çalıştığını varsayar. Ekonomi literatüründe bu yaklaşım, çoğunlukla “ekonomik insan” anlamındaki homo economicus kavramıyla ilişkilendirilir.
Bu modelin klasik yorumunda insan, seçenekler arasından tercih yapabilen, alternatiflerin sonuçlarını değerlendirebilen ve amaçlarına ulaşmak için tutarlı seçimlerde bulunan bir aktör olarak ele alınır. Örneğin bir tüketicinin iki farklı ürün arasında seçim yaparken fiyatı, kaliteyi, dayanıklılığı ve kullanım amacını değerlendirdiğini düşünelim. Diğer koşullar eşit olduğunda tüketici, kendisine daha fazla fayda sağlayan ürünü tercih edecektir.
Burada önemli bir ayrıntı var: Rasyonellik, her zaman en ucuz ürünü almak veya en fazla parayı kazanmak anlamına gelmez. Bir kişi daha pahalı bir ürünü uzun ömürlü olduğu için seçebilir. Başka biri daha az kazandıran bir işi, ailesine daha fazla zaman ayırmasını sağladığı için tercih edebilir. Bir başkası da kendi kazancını azaltma pahasına toplumsal bir amaca destek verebilir.
Dolayısıyla rasyonel bir kararı değerlendirmek için yalnızca sonuca değil, kişinin amaçlarına, sahip olduğu bilgiye ve kararın verildiği koşullara da bakmak gerekir.
Klasik modelin güçlü yanı, insan davranışlarını belirli varsayımlar çerçevesinde analiz edilebilir hâle getirmesidir. Ekonomistler bu sayede tüketim, üretim, fiyatlandırma ve kaynak dağılımı gibi konularda matematiksel modeller oluşturabilir. Ancak bir modelin kullanışlı olması, gerçek insan davranışlarını her durumda eksiksiz açıkladığı anlamına gelmez.
İnsan Gerçekten Her Zaman Mantıklı Karar Verebilir mi?
Bence rasyonel insan modelinin en tartışmalı yönü, insanların karar verme kapasitesini hangi ölçüde varsaydığıdır. Teoride birey, alternatifleri karşılaştırıp kendisi için en iyi seçeneği bulabilir. Gerçek hayatta ise bilgi eksikliği, zaman baskısı, dikkat dağınıklığı, stres ve bilişsel sınırlılıklar bu süreci zorlaştırır.
Herhangi bir ev veya otomobil satın almayı düşünelim. Fiyat, kredi maliyeti, bakım giderleri, gelecekteki gelir ve olası riskler gibi onlarca değişken vardır. İnsanların bu değişkenlerin tamamını eksiksiz biçimde hesaplaması çoğu zaman mümkün değildir. Üstelik geleceğe ilişkin bilgiler de kesin değildir. Gelirimizin artıp artmayacağını, ekonomik koşulların nasıl değişeceğini veya beklenmedik bir masrafla karşılaşıp karşılaşmayacağımızı bilemeyiz.
Psikolog Herbert A. Simon, bu sınırlılıkları açıklamak için sınırlı rasyonellik kavramını geliştirmiştir. Simon'a göre insanlar, bütün seçenekleri ve sonuçları eksiksiz biçimde hesaplayan karar makineleri gibi davranmaz. Bilgileri, zamanları ve zihinsel kapasiteleri sınırlı olduğu için çoğu zaman yeterince iyi bir seçeneği bulduklarında aramayı bırakırlar.
Bu yaklaşım, günlük hayatı anlamak açısından oldukça açıklayıcıdır. Bir iş arayan kişinin yüzlerce ilanı karşılaştırmak yerine makul maaş, ulaşım ve çalışma koşulları sunan ilk uygun işi kabul etmesi buna örnek olabilir. Kişi teorik olarak en iyi işi bulamamış olsa bile mevcut koşullarda kabul edilebilir bir karar vermiş olabilir.
Daniel Kahneman ve Amos Tversky'nin karar verme araştırmaları da insanların belirsizlik altında her zaman tutarlı ve matematiksel açıdan ideal seçimler yapmadığını ortaya koymuştur. İnsanlar bazen kolay hatırlanan örneklere fazla önem verir, bazen de bir kararın nasıl sunulduğundan etkilenir. Örneğin aynı sağlık müdahalesi, “yüzde 90 başarı” veya “yüzde 10 başarısızlık” şeklinde anlatıldığında kişiler tarafından farklı değerlendirilebilir. Bu durum, kararın sunuluş biçiminin tercihleri etkileyebildiğini gösterir.
Bununla birlikte, bu bulgular insanların bütünüyle mantıksız olduğu anlamına gelmez. Daha doğru sonuç, insan aklının belirli koşullarda güçlü, bazı koşullarda ise sistematik biçimde yanılabilir olduğudur.
Kayıptan Kaçınma ve Duyguların Kararlar Üzerindeki Etkisi
İnsan davranışlarını anlamak için yalnızca ne kazanmak istediğimize değil, neyi kaybetmekten korktuğumuza da bakmamız gerekiyor. Çünkü insanlar çoğu zaman aynı miktardaki kazanç ve kaybı eşit değerlendirmiyor.
Daniel Kahneman ve Amos Tversky'nin 1979 yılında Econometrica dergisinde yayımlanan beklenti teorisi (prospect theory) çalışması, risk altında verilen kararları açıklamak açısından önemli bir dönüm noktasıdır. Araştırmacılar, insanların olası sonuçları yalnızca nihai servetleri üzerinden değerlendirmediğini; kazanç ve kayıpları nasıl algıladıklarının da tercihlerini etkilediğini gösterdi. Kayıpların psikolojik etkisi, benzer büyüklükteki kazançların etkisinden daha güçlü olabiliyor. Bu olgu, kayıptan kaçınma olarak biliniyor. Kaynak: Kahneman ve Tversky, 1979.
Örneğin zarar eden bir yatırımcıyı düşünelim. Yatırımının gelecekte daha da değer kaybedebileceğini bilmesine rağmen, zararı kesinleştirmemek için satış yapmayı sürekli erteleyebilir. Burada kişi yalnızca gelecekteki getiriyi hesaplamıyor; geçmişte kaybettiği parayı geri kazanma arzusuyla da hareket ediyor olabilir.
Benzer bir durum, uzun süredir devam eden fakat kişiyi mutsuz eden bir işte veya ilişkide de görülebilir. İnsan, bugüne kadar harcadığı zamanı ve emeği boşa çıkarmak istemediği için devam etmeyi seçebilir. Oysa geçmişte yapılan harcamalar, tek başına gelecekte aynı seçeneği sürdürmek için yeterli bir gerekçe değildir. Karar verirken asıl soru, bugünden itibaren hangi seçeneğin daha iyi sonuçlar doğuracağıdır.
Ancak duyguları bütünüyle karar verme sürecinin dışında tutmak da doğru değildir. Korku bazı tehlikeleri fark etmemizi, üzüntü ilişkilerimizdeki sorunları anlamamızı, empati ise başka insanların ihtiyaçlarını dikkate almamızı sağlayabilir. Sorun, duyguların varlığı değil; onların kararlarımızı nasıl etkilediğini fark edemememizdir.
OECD'nin davranışsal içgörüler üzerine hazırladığı çalışmalarda da tercihlerin yalnızca sabit ve önceden belirlenmiş amaçlardan oluşmadığı, seçeneklerin sunuluş biçiminin ve sosyal çevrenin kararları etkileyebildiği vurgulanır. Bu nedenle rasyonel karar vermeyi, duyguları bastırmak yerine onları da değerlendirmeye katan bilinçli bir süreç olarak ele almak daha gerçekçidir. Kaynak: OECD, The BASIC Toolkit.
Erkekler Stratejik, Kadınlar Empatik midir?
Rasyonel insan modeli tartışılırken kadınların ve erkeklerin karar verme biçimlerine de değinmek gerekiyor. Toplumsal tartışmalarda erkeklerin daha stratejik, analitik ve çözüm odaklı; kadınların ise daha empatik, duygusal ve ilişkisel olduğu sık sık ileri sürülüyor. Bu ayrım bazı insanların deneyimlerini açıklıyor gibi görünse de bütün kadınları veya erkekleri kapsayan evrensel bir kural olarak kabul edilmemelidir.
Öncelikle stratejik düşünmek ile empatik davranmak birbirinin karşıtı değildir. Bir insan, bir sorunu çözmek için somut adımlar planlarken aynı zamanda o sorundan etkilenen kişilerin duygularını ve ihtiyaçlarını dikkate alabilir. Hatta ekip yönetiminde, aile ilişkilerinde ve müzakere süreçlerinde bu iki becerinin birlikte kullanılması daha sağlıklı sonuçlar doğurabilir.
Örneğin bir iş yerinde çalışanların verimliliği düşmüş olsun. Çözüm odaklı bir yönetici, iş yükünü ölçebilir, süreçleri inceleyebilir ve sorunun hangi aşamada ortaya çıktığını belirleyebilir. Empatik yaklaşım ise çalışanların tükenmişlik yaşayıp yaşamadığını, kendilerini güvende hissedip hissetmediğini ve yöneticileriyle iletişim kurmakta zorlanıp zorlanmadığını anlamaya çalışır. İlk yaklaşım sorunun yapısal nedenlerini ortaya çıkarabilirken ikincisi, ölçümlerin tek başına açıklayamadığı insan faktörünü görünür kılar. İki yaklaşımın birleşmesi, yalnızca birini benimsemekten daha etkili olabilir.
Cinsiyet ve empati arasındaki ilişkiyi inceleyen araştırmalar da konunun tek bir cümleyle açıklanamayacağını gösteriyor. Örneğin 2018 yılında yayımlanan ve 179.546 katılımcıyı kapsayan bir meta-analiz, empati ölçümlerinde cinsiyete bağlı farklılıkları incelemiştir. Bununla birlikte, belirli bir ölçekte ortalama farklılık bulunması, her kadının her erkekten daha empatik olduğu veya erkeklerin ilişkisel düşünemediği anlamına gelmez. Araştırmanın yöntemi, ölçülen empati türü ve kültürel koşullar sonuçların yorumlanmasında önemlidir. Kaynak: Yan ve Su, 2018.